Vì sao hoa văn thời Nguyễn trở thành chuẩn mực để làm nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ

Vì sao hoa văn thời Nguyễn trở thành chuẩn mực để làm nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ

Có một hiểu lầm rất phổ biến khi nói về hoa văn cổ:

Cứ cổ là quý.
Cứ chạm nhiều là đẹp.
Cứ cầu kỳ là sang.

Nhưng với người sống trong nghề nhà gỗ, hoa văn không được nhìn như một lớp trang trí.
Hoa văn là ngôn ngữ của kiến trúc.
Và ngôn ngữ ấy – đến thời Nguyễn – mới thực sự được hoàn chỉnh để ứng dụng vào đời sống.

1. Hoa văn thời Nguyễn không sinh ra để “ngắm” – mà để dùng

Khác với nhiều giai đoạn trước, hoa văn thời Nguyễn không tồn tại độc lập.

Nó không đứng một mình trên đồ thờ.
Không chỉ phục vụ nghi lễ.
Không bị đóng khung trong không gian tôn giáo.

Hoa văn thời Nguyễn được đặt vào kiến trúc sống:

• Trong cung đình Huế
• Trong nhà ở của quan lại
• Trong nhà gỗ của địa chủ, phú nông
• Trong những nếp nhà lớn của tầng lớp có điều kiện kinh tế

Đây là điểm mấu chốt.

Hoa văn thời Nguyễn là hoa văn được ứng dụng, chứ không phải hoa văn trưng bày.

2. Vì sao chỉ một số tầng lớp mới có điều kiện làm hoa văn thời Nguyễn?

Không phải ai cũng làm được nhà có hoa văn thời Nguyễn.

Và điều này không phải do cấm đoán, mà do điều kiện xã hội – kinh tế.

Thứ nhất: Chi phí vật liệu

• Gỗ lim xanh Thanh Hóa
• Gỗ to, già, khô tự nhiên
• Thời gian chuẩn bị gỗ kéo dài nhiều năm

Nhà dân thường không có điều kiện tích trữ và xử lý loại vật liệu này.

Thứ hai: Chi phí nhân công

Hoa văn thời Nguyễn đòi hỏi:

• Thợ giỏi, thợ cả
• Làm chậm, làm kỹ
• Đục theo bộ thức, không làm tùy hứng

Một nếp nhà có hoa văn đúng chuẩn có thể mất nhiều năm để hoàn thiện.

Chỉ những gia đình:

• Quan lại
• Địa chủ
• Phú nông

Mới đủ lúa – tiền – thời gian để nuôi thợ lâu năm.

Thứ ba: Nhận thức về “thân phận kiến trúc”

Không phải ai có tiền cũng làm hoa văn.

Người xưa rất rõ ràng:

• Nhà ở dân thường → mộc mạc
• Nhà quan → chuẩn mực
• Nhà thờ – đình → nghiêm cẩn

Hoa văn phải đúng thân phận, không vượt vai.

Đây là điều xã hội hiện đại rất hay bỏ qua.

3. Vì sao hoa văn thời Nguyễn trở thành chuẩn mực cho nhà gỗ Bắc Bộ?

Không phải vì nó “đẹp nhất”.

Mà vì nó đủ chín để làm chuẩn.

Chuẩn ở 3 phương diện:

1️⃣ Chuẩn về tỷ lệ

Hoa văn thời Nguyễn:

• Không lấn át kết cấu
• Không phá nhịp vì kèo
• Luôn phục tùng cột – xà – kẻ

Chạm để tôn kiến trúc, không phải để phô diễn tay nghề.

2️⃣ Chuẩn về tiết chế

Không dày đặc.
Không phô trương.
Không “khoe chạm”.

Khoảng trống – khoảng nghỉ được tính toán rất kỹ.

Nhờ đó, nhà gỗ càng ở lâu càng thấm, không gây mệt mắt.

3️⃣ Chuẩn về khả năng nhân bản

Hoa văn thời Nguyễn có:

• Bộ thức rõ ràng
• Ngôn ngữ nhất quán
• Hệ quy chiếu chung

Nhờ vậy, nó truyền được nghề, chứ không phụ thuộc vào một cá nhân.

Đây là điều mà nhiều hoa văn “cổ hơn” không làm được.

4. Soi lại một sự thật: vì sao ngày nay hoa văn bị làm sai?

Vì người ta:

• Tách hoa văn khỏi kiến trúc
• Lấy hình trên mạng áp vào nhà
• Đục theo “trend” thay vì theo tỷ lệ

Khi đó:

• Hoa văn mất thân phận
• Nhà gỗ mất khí
• Công trình trở thành vật trang trí

Đó không còn là nhà gỗ cổ truyền, dù có dùng gỗ lim.

5. Vì sao PHONG KIẾN chọn hoa văn thời Nguyễn làm chuẩn mực?

Không phải vì dễ bán.
Không phải vì quen mắt.
Càng không phải vì thị hiếu.

Mà vì:

Hoa văn thời Nguyễn là hệ hoa văn duy nhất đủ chuẩn mực để đưa vào kiến trúc nhà ở mà không phá cấu trúc, không phá đạo nghề, không phá mạch truyền thống.

PHONG KIẾN chọn chuẩn mực, không chọn cảm xúc nhất thời.

6. Kết.

Hoa văn thời Nguyễn không phải đẹp nhất về cảm xúc, mà là hoàn chỉnh nhất để làm nhà.

Hoa văn thời Nguyễn không phải là lựa chọn của cảm xúc, mà là lựa chọn của chuẩn mực.
Chuẩn mực để một nếp nhà gỗ đứng đúng vị trí của nó trong kiến trúc, trong xã hội và trong mạch truyền thống của người Việt.

Đó cũng là chuẩn mực mà PHONG KIẾN lựa chọn để làm nền cho mọi công trình nhà gỗ cổ truyền mà mình tiếp nối và gìn giữ.