Giới Hạn Sử Dụng Hoa Văn Thời Nguyễn Trong Nhà Gỗ Cổ Truyền

Hoa văn không phải thứ có thể dùng tùy thích

Trong nhà gỗ cổ truyền, hoa văn không tồn tại để “làm đẹp cho nhiều”.
Hoa văn là một phần của ngôn ngữ kiến trúc, mang theo thân phận công trình, vị thế gia chủ và chuẩn mực thời đại.

Vì vậy, hoa văn thời Nguyễn không thể dùng tùy tiện, càng không thể áp dụng theo cảm tính, theo xu hướng, hay theo hình ảnh trên mạng.

Hoa văn không sai – chỉ có cách dùng sai.

PHONG KIẾN lựa chọn hoa văn thời Nguyễn không phải để làm phong phú hình thức, mà để giữ chuẩn sử dụng – điều đang bị bỏ quên nhiều nhất trong thực hành nhà gỗ hiện nay.

Hoa văn thời Nguyễn vốn không dành cho số đông

Trong bối cảnh lịch sử, hoa văn thời Nguyễn không phổ biến đại trà trong nhà dân thường.

Ứng dụng truyền thống của hoa văn thời Nguyễn gồm:

• Cung đình Huế
  → nơi hoa văn đạt mức chuẩn mực cao nhất, gắn với lễ nghi, phẩm cấp và trật tự triều đình.

• Nhà ở dân dụng của quan lại, địa chủ, phú nông
  → những tầng lớp có:

  • Điều kiện kinh tế

  • Quỹ thời gian

  • Nhu cầu thể hiện thân phận kiến trúc

• Nhà dân thường
  → phần lớn không có điều kiện làm hoa văn, hoặc chỉ sử dụng dạng rất tiết chế, thiên về kết cấu hơn là trang trí.

Việc một ngôi nhà có hoa văn hay không, trong lịch sử, là biểu hiện của vị thế xã hội – không phải sở thích cá nhân.

Hiểu được điều này là điều kiện tiên quyết để không lạm dụng hoa văn thời Nguyễn trong kiến trúc nhà gỗ ngày nay.

Giới hạn thứ nhất: Không đục hoa văn vượt thân phận kiến trúc

Mỗi nếp nhà có một thân phận kiến trúc riêng.

• Nhà thờ họ
• Nhà ở
• Nhà từ đường
• Nhà thờ tổ
• Nhà sinh hoạt dân gian

???? Không thể dùng cùng một hệ hoa văn cho tất cả.

PHONG KIẾN xác lập rõ giới hạn:

• Không đục dày hoa văn cho công trình không đủ “đất diễn”
• Không biến hoa văn thành công cụ phô trương

Hoa văn càng đúng chỗ, càng ít – càng quý.

Giới hạn thứ hai: Không đục hoa văn theo “trend”, theo hình mạng

Một sai lệch phổ biến hiện nay là:

• Thấy hoa văn đẹp → sao chép
• Thấy hình mạng → yêu cầu đục giống
• Không cần biết:

  • Thuộc thời nào

  • Dùng cho loại nhà nào thì phù hợp

  • Có đúng ngữ nghĩa hay không

PHONG KIẾN từ chối hoàn toàn cách tiếp cận này.

Hoa văn thời Nguyễn được sử dụng tại PHONG KIẾN phải trải qua:

• Đối chiếu niên đại
• So sánh vùng miền
• Hiểu rõ vị trí cấu kiện
• Đặt trong tổng thể kiến trúc

Hoa văn không được “copy”, mà phải được “hiểu”.

Giới hạn thứ ba: Hoa văn không thay thế cho tỷ lệ và kết cấu

Một công trình không thể lấy hoa văn để che đi sai lệch tỷ lệ.

PHONG KIẾN giữ nguyên tắc:

• Tỷ lệ gian – cột – mái là nền tảng
• Kết cấu mộng chốt là cốt lõi
• Hoa văn chỉ là lớp ngôn ngữ sau cùng

Nếu:

• Gian thấp
• Cột bé
• Mái nặng
• Thế nhà mất cân bằng

???? Dù hoa văn có tinh xảo đến đâu, công trình vẫn sai.

Giữ giới hạn để hoa văn còn giá trị

Hoa văn thời Nguyễn đạt đến độ hoàn chỉnh cao không phải vì được dùng nhiều, mà vì được dùng đúng và dùng có giới hạn.

PHONG KIẾN giữ giới hạn đó để:

• Hoa văn không bị thương mại hóa
• Kiến trúc không bị “làm giả cảm xúc cổ”
• Nghề không bị trượt khỏi chuẩn mực

Giữ giới hạn không làm nghèo công trình, mà làm sâu giá trị.

Kết

Hoa văn thời Nguyễn là di sản của một giai đoạn kiến trúc đã đạt đến độ chín về chuẩn mực.
Nhưng chính vì vậy, nó không dành cho việc sử dụng tùy tiện.

PHONG KIẾN chọn hoa văn thời Nguyễn không phải để làm nhiều, mà để làm đúng.
Không vượt thân phận kiến trúc.
Không chạy theo xu hướng.
Không lấy hoa văn thay cho chuẩn nghề.

Bởi khi giới hạn còn được giữ, di sản mới còn cơ hội sống lâu dài trong đời sống hôm nay.